ΕΠΙΚΑΙΡΗ ΑΠΟΨΗ

Μερικές σκέψεις για το μελλοντικό Κέντρο Ερευνών Ηπείρου

Δημοσίευση: 14/05/2018
ΡΕΠΟΡΤΑΖ ESOS

 Του Καθηγητή του Παν. Ιωαννίνων Σπύρου Γεωργάτου
(Πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου  Εκπαίδευσης και Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού- ΕΣΕΚΑΑΔ

1. Νομική μορφή

Το σχέδιο νόμου του Υπουργείου Παιδείας που βρίσκεται σε διαβούλευση προβλέπει την ίδρυση Ερευνητικού Κέντρου στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, με τη μορφή νομικού προσώπου ιδιωτικού δικαίου (ΝΠΙΔ), μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, υπό την εποπτεία της Συγκλήτου, με την επωνυμία «Κέντρο Ερευνών Ηπείρου» (Κ.Ε.ΗΠ.). Η ίδρυση ενός πολυθεματικού Ερευνητικού Κέντρου υπό την εποπτεία της Συγκλήτου εγκαινιάζει μια νέα μορφή ερευνητικού φορέα, η οποία συνδυάζει την ευελιξία ενός ΝΠΙΔ με τις εγγυήσεις που παρέχει η σκέπη και η αιγίδα ενός δημοσίου ακαδημαϊκού ιδρύματος.

Το συγκεκριμένο σχήμα που προτείνεται στο σχέδιο νόμου έχει τις αναφορές του σε μια ενδιαφέρουσα «διαμάχη» που χρονολογείται από τη δεκαετία του 1980. Θυμίζω ότι η περίοδος εκείνη σημαδεύτηκε από μεγάλες μεταρρυθμιστικές αλλαγές, συμπεριλαμβανομένης της ίδρυσης νέων ερευνητικών φορέων που σήμερα αποτελούν τη «ραχοκοκαλιά» του ερευνητικού μας οικοσυστήματος. Στην προηγούμενη συγκυρία, μια σημαντική μερίδα ελλήνων επιστημόνων της διασποράς (μεταξύ των οποίων ο υποφαινόμενος) είχαν προτείνει στην τότε Κυβέρνηση την υιοθέτηση ενός μοντέλου πανεπιστημιακών Ερευνητικών Κέντρων, όπως περίπου το Κ.Ε.ΗΠ., αντί για Ερευνητικά Κέντρα εντελώς ανεξάρτητα από τα Πανεπιστήμια. Τελικά, η πρόταση αυτή δεν προκρίθηκε, επειδή η αντίπαλη Σχολή Σκέψης έθετε μετ’ επιτάσεως το επιχείρημα της άμεσης παράκαμψης του Δημόσιου Λογιστικού, της απαλλαγής των νέων φορέων από «δημοσιο-υπαλληλικές» νοοτροπίες και της αντιμετώπισης του κινδύνου καταστροφών κατά τη διάρκεια των φοιτητικών κινητοποιήσεων.  Καλώς ή κακώς, η Ιστορία των θεσμών κάποτε θα αποφανθεί ...

Οι συνθήκες σήμερα έχουν πάντως αλλάξει: μετά την εμπειρία της κρίσης, οι προκαταλήψεις και οι αυταπάτες της δεκαετίας του 1980, τόσο προς τα «δεξιά» όσο και προς τα «αριστερά», υποστρέφουν και βαθμιαία εξαφανίζονται. Η ακαδημαϊκή κοινότητα έχει πλέον ωριμάσει μέσα από τις πολλαπλές δοκιμασίες που έχει υποστεί. Δεν χρειάζεται να ανησυχούμε για τον κίνδυνο καταστροφών. Απόδειξη γι αυτό είναι ότι στο Πανεπιστήμιό Ιωαννίνων ουδέποτε παρατηρήθηκαν βανδαλισμοί ή καταστροφές σε υψηλής τεχνολογίας εξοπλισμό. Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να μας τρομάζει το καθεστώς του ΝΠΙΔ. Ακόμη και οι πιο δύσπιστοι από μας έχουμε πλέον κατανοήσει ότι το καθεστώς ιδιωτικού δικαίου δεν σημαίνει ούτε παράδοση της δημόσιας περιουσίας στους ιδιώτες, ούτε εισαγωγή ανάλγητων εργασιακών πρακτικών, ούτε λιγότερη διαφάνεια και Δημοκρατία  –ιδιαίτερα όταν το «μητρικό» Ίδρυμα στο οποίο αναφερεται το Κ.Ε.ΗΠ. (δηλαδή το Πανεπιστήμιο) εποπτεύεται, όπως ορίζει το άρθρο 16 του Συντάγματος, από την Πολιτεία. Εξ άλλου, τόσο τα Ερευνητικά Κέντρα με καθεστώς ΝΠΙΔ όσο και τα Κέντρα με καθεστώς ΝΠΔΔ ανήκουν τώρα στους φορείς της Γενικής Κυβέρνησης. Σε αυτά λοιπόν τα πλαίσια, είναι πρόδηλο ότι το «δεμένο» σχήμα του Κ.Ε.ΗΠ. προσιδιάζει περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο στον ενιαίο χώρο εκπαίδευσης-έρευνας, που αποτελεί και τον στρατηγικό στόχο της πρόσφατης νομοθετικής πρωτοβουλίας.

2. Προσανατολισμός και διάρθρωση

Βασικός όρος για την εδραίωση του Κ.Ε.ΗΠ. είναι η εξωστρέφεια και η οριζόντια διασύνδεσή του. Το Κ.Ε.ΗΠ. θα πρέπει να συγκροτηθεί εξ αρχής στη βάση μιας καλά επεξεργασμένης στοχοθεσίας που αξιοποιεί τα συγκριτικά πλεονεκτήματα του ακαδημαϊκού χώρου και τις κρίσιμες μάζες που δημιουργούνται τόσο μέσω της διεπιστημονικής συνεργασίας όσο και μέσω της σύζευξης του επιστημονικού και του τεχνολογικού τομέα μετά την απορρόφηση του Τ.Ε.Ι.. Στο πεδίο των Βιοεπιστημών, τα τεχνολογικά άλματα προϋποθέτουν πλέον επιστημονικές ρήξεις (breakthroughs), ενώ οι επιστημονικές ρήξεις απαιτούν με τη σειρά τους ποιοτικά άλματα στην τεχνολογία. Πιστεύω ότι κάτι ανάλογο ισχύει και σε άλλα πεδία στον έναν ή τον άλλο βαθμό.

Αντιδιαστέλλω σκοπίμως τα συγκριτικά πλεονεκτήματα στο  ακαδημαϊκό επίπεδο εν σχέσει προς κάτι άλλο, που ακούγεται και γράφεται κατά κόρον: το τετριμμένο περί «συγκριτικών πλεονεκτημάτων της περιοχής». Προφανώς, το οικονομικο-κοινωνικό αναγλυφο και το παραγωγικό πρότυπο της Ηπείρου αποτελούν τις «αρχικές συνθήκες» στο πρόβλημα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, όπως θα έλεγαν ενδεχομένως και οι συνάδελφοι της Φυσικής. Όμως, το Κ.Ε.ΗΠ, ξεπερνώντας αυτή την εργαλειακή αντίληψη, θα πρέπει να λειτουργήσει ως κινούσα δύναμη (driver) και μετασχηματιστής (transformer) αυτών των αρχικών συνθηκών και όχι ως επικουρικό στοιχείο ή εξάρτημα του δεδομένου προτύπου.

Σύμφωνα με το σχέδιο νόμου, το Κ.Ε.ΗΠ θα περιλαμβάνει Ινστιτούτα Βιοεπιστημών, Περιβάλλοντος και Αειφόρου Ανάπτυξης, Υλικών και Υπολογισμών, καθώς και Ανθρωπιστικών Σπουδών. Έχει όμως προταθεί από αξιόλογους επιστήμονες που υπηρετούν στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και στο Τ.Ε.Ι. Ηπείρου να προστεθεί στο Κ.Ε.ΗΠ ένα ακόμη Ινστιτούτο που θα εξειδικεύεται στην Οικονομική Ανάλυση και την Αλληλέγγυα Οικονομία. Με βάση το σκεπτικό που περιγράφτηκε παραπάνω, θεωρώ αυτή τη διεύρυνση εξαιρετικά σημαντική. Με το νέο του προφίλ, το Κ.Ε.ΗΠ θα αποτελέσει ένα υπόδειγμα «ολοκληρωμένου» ερευνητικού φορέα και θα αποκτήσει σύντομα ένα διακριτό στίγμα σε σχέση με ο,τιδήποτε άλλο υπάρχει στον ελληνικό ερευνητικό ιστό.

Το σχέδιο νόμου ορίζει ως έδρα του Κ.Ε.ΗΠ τα Ιωάννινα. Δεν αποκλείει όμως τη δημιουργία παραρτημάτων σε άλλες πόλεις. Πιστεύω ότι πρέπει να αδράξουμε την ευκαιρία δημιουργώντας ένα Εργαστήριο Θαλάσσιας Βιολογίας στην Ηγουμενίτσα, ως μέρος των Ινστιτούτων Περιβάλλοντος και Βιοεπιστημών, με την ταυτόχρονη κατάργηση των Τμημάτων Τ.Ε.Ι που εδρεύουν εκεί. Τα πρότυπα που έχω υπόψη μου είναι δύο: πρώτον, το Stazione Zoologica Anton Dohrn στη Νάπολη της Ιταλίας (http://www.szn.it/index.php/it)˙ και δεύτερον, το Woods Hole Oceanographic Institution (University of Chicago) στη Μασαχουσέτη της Αμερικής (http://www.whoi.edu). Βεβαίως, για να μην παρεξηγηθώ, θα πρέπει να πω ότι αναφέρομαι σε μια μικρογραφία (της μικρογραφίας) αυτών των φορέων και όχι σε ένα μεγάλο, αυτόνομο ίδρυμα.

Η ίδρυση ενός Εργαστηρίου Θαλάσσιας Βιολογίας στους κόλπους του Κ.Ε.ΗΠ «εγγίζει» μια πρόταση που είχε γίνει προηγουμένως από μέλη του Τμήματος Βιολογικών Εφαρμογών και Τεχνολογιών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και έχει τα εξής πλεονεκτήματα: πρώτον, μπορεί άριστα να συνδυαστεί με τη λειτουργία Θερινών Σχολείων και Διετών Προγραμμάτων Επαγγελματικής Εκπαίδευσης˙ δεύτερον, αξιοποιεί εγκαταστάσεις που υπάρχουν ήδη στην Ηγουμενίτσα και επιστημονικό προσωπικό του Πανεπιστημίου˙ τρίτον, συνεπάγεται κινητικότητα και επαφή με επιστημονικό προσωπικό από το εσωτερικό και (ιδίως) το εξωτερικό, πράγμα που μεταφράζεται σε σημαντικά έσοδα τόσο για το Πανεπιστήμιο όσο και την πόλη της Ηγουμενίτσας.  Πέρα όμως από κάθε «οικονομίστικη» λογική, το Εργαστήριο της Ηγουμενίτσας, με τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες και τη θεματική που περιέγραψα, αποτελεί μια θεσμική καινοτομία στον χώρο της Ηπείρου: αφ’ ενός ουσιαστικοποεί τα Διετή Προγράμματα Σπουδών που ευαγγελίζεται η εκαπιδευτική μεταρρύθμιση και αφ’ ετέρου εδραιώνει, μαζί με συναφείς δραστηριότητες, τον θεσμό των Θερινών Σχολείων αξιοποιώντας την καλλονή και το ιδιάζον οικοσύστημά της περιοχής (τις «αρχικές συνθήκες» όπως είπα προηγουμένως) κατά τον καλύτερο τρόπο.

3. Οργανωτική δομή και διοικητικό καθεστώς

Για είναι το Κ.Ε.ΗΠ. λειτουργικό, θα πρέπει να υπάρξουν πρόσθετες πρόνοιες και εξειδικεύσεις, πέραν εκείνων που περιγράφονται στο παρόν σχέδιο νόμου. Συγκεκριμένα, θα πρέπει να αντιμετωπισθούν προκαταβολικά (proactively) τα προβλήματα που προέκυψαν στο παρελθόν στα Ερευνητικά Πανεπιστημιακά Ινστιτούτα (Ε.Π.Ι.), δηλαδή η έλλειψη μηχανισμού πάγιας και επαρκούς χρηματοδότησης, καθώς και η έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού. Πιστεύω ακράδαντα ότι το Κ.Ε.ΗΠ. θα πρέπει να διαθέτει τον δικό του μηχανισμό οικονομικής διαχείρισης και το δικό του στρατηγικό σχέδιο ανάπτυξης, με βάση τα έσοδά του  -μέρος των οποίων θα προέρχεται από τον προϋπολογισμό του Υπουργείου Παιδείας. Η στελέχωσή του από επιστημονικό προσωπικό και κτιριακές  υποδομές του Πανεπιστημίου και του Τ.Ε.Ι. εξοικονομεί ήδη το μεγαλύτερο μέρος της δαπάνης που χρειάζεται για να εξασφαλιστεί η λειτουργία του. Αυτό όμως δεν επαρκεί, ακόμη και αν συνυπολογισθούν οι εισροές από ερευνητικά προγράμματα των μελών του. Ο σκοπός εδώ δεν είναι να αφυδατωθεί το Πανεπιστήμιο μέσω ενός υπερτροφικού ερευνητικού φορέα που «παρασιτεί» πάνω σ’αυτό, αλλά να ενισχυθεί όσο πρέπει ο νέος εκπαιδευτικός-ερευνητικός πόλος και να παραχθεί προστιθέμενη αξία μέσω της συσπείρωσης των δυνάμεων, της αξιοποίησης των ερευνητικών αποτελεσμάτων και της «οικονομίας κλίμακος». Για παράδειγμα, προγράμματα ενίσχυσης ερευνητικών δομών, όπως το τρέχον πρόγραμμα «ΚΡΗΠΙΣ» θα μπορούσαν να συμπεριλάβουν και το Κ.Ε.ΗΠ., ενώ συμπράξεις με διεθνείς οργανισμούς θα μπορούσαν να προσελκύσουν επιπρόσθετους πόρους.

Το γεγονός ότι το Κ.Ε.ΗΠ θα εποπτεύεται από το Πανεπιστήμιο δεν επιτρέπει την επιλογή διοικητικής ηγεσίας εντελώς ανεξάρτητης από το Ίδρυμα, δηλαδή την επιλογή στελεχών που δεν ανήκουν στα μέλη ΔΕΠ. Στο σχέδιο νόμου προβλέπεται η εκλογή 4 μελών του Διοικητικού Συμβουλίου από τη Σύγκλητο και 3 από το Υπουργείο. Θεωρώ ότι η σύνθεση του Συμβουλίου θα πρέπει τώρα να αλλάξει σε 5+2 (λόγω της προσθήκης ενός ακόμη Ινστιτούτου), πράγμα που θα βελτιώσει ακόμη περισσότερο την ισορροπία του διοικητικού σχήματος.

Επέμεινα και επιμένω ακόμη ότι τα μέλη ΔΕΠ που θα επιλεγούν ως Διευθυντές Ινστιτούτων από τη Σύγκλητο θα πρέπει να αξιολογηθούν από Επιτροπή Ειδικών (όχι απαραίτητα του Πανεπιστημίου μας) επί τη βάσει αντικειμενικών κριτηρίων. Μόνο αυτό θα μπορούσε να εγγυηθεί την «έξωθεν καλή μαρτυρία» και να αποτρέψει το ενδεχόμενο πελατειακών φαινομένων.  Πέρα όμως από αυτό το μέτρο, στον Εσωτερικό Κανονισμό του Κ.Ε.ΗΠ θα πρέπει να προβλέπεται ρητά η παρακολούθηση και η τακτική αξιολόγηση του φορέα από Επιστημονική Συμβουλευτική Επιτροπή (SAC), όπως είθισται σε όλα τα Ερευνητικά Κέντρα.

Σχολιάστε το άρθρο

Συκοφαντικά και υβριστικά σχόλια δεν δημοσιεύονται και διαγράφονται. Επίσης δεν επιτρέπεται στα σχόλια να αναγράφονται links τα οποία διαγράφονται. Το esos δεν φέρει ευθύνη για τα επώνυμα ή ανώνυμα σχόλια που φιλοξενεί. Σε περίπτωση που θεωρείτε πως θίγεστε από κάποιο εξ αυτών, επικοινωνήστε μέσω της φόρμας επικοινωνίας έτσι ώστε να αφαιρεθεί.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΑΡΘΡΑ