Placeholder

ΕΠΙΚΑΙΡΗ ΑΠΟΨΗ

Σχολικός Εκφοβισμός – Bulling: Μια Προσέγγιση

Δημοσίευση: 27/11/2019
ΡΕΠΟΡΤΑΖ ESOS

Γλυκερία-Χριστίνα Τερζή
Δικηγόρος – ΜΔΕ Δημόσιο Δίκαιο & Δημόσιες Πολιτικές

Η λέξη μπούλινγκ (“bulling”) προέρχεται από το αγγλικό ρήμα bully, που σημαίνει: τρομοκρατώ, πληγώνω, εξαναγκάζω. Το φαινόμενο αυτό, σε μικρό ή και μεγάλο ενίοτε βαθμό υπήρχε σχεδόν πάντα σε όλες τις κοινωνίες και έχει να κάνει με την υπερβολική τάση κάποιων συνανθρώπων μας, κυρίως νεαρής ηλικίας, να υπερισχύουν, να προβάλλονται και να επιβάλλονται στον περίγυρό τους. Ταυτόχρονα, όμως, είναι αλήθεια ότι στην Ελλάδα το φαινόμενο αυτό έχει γιγαντωθεί τις τελευταίες δεκαετίες, ενώ εκδηλώνεται και με σύγχρονα μέσα, όπως το διαδίκτυο, με συνέπεια να έχει γίνει και δύσκολα διαχειρίσιμο. Μάλιστα η 6η Μαρτίου έχει καθιερωθεί ως Πανελλήνια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας.

Κάθε φορά που η σχολική κοινότητα υποδέχεται την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, το πρόβλημα του μπούλινγκ γίνεται, όλο και περισσότερο, βασικό θέμα συζητήσεων και προβληματισμών γονέων και εκπαιδευτικών. Θυμόμαστε, μάλιστα,  ότι η περασμένη σχολική χρονιά, ήτοι τον Σεπτέμβρη του 2018, άρχισε σε πολύ βαρύ κλίμα, γιατί λίγες εβδομάδες πριν είχε λάβει χώρα ο τραγικός απαγχονισμός ενός αγοριού μόλις 15 ετών στην Αργυρούπολη, που σπρώχθηκε στην απονενοημένη αυτή ενέργεια «πνιγμένος» πρώτα από την αόρατη θηλειά του «bullying» των συμμαθητών του. Όλοι μας θυμόμαστε την επίσης τραγική, απώλεια του Βαγγέλη Γιακουμάκη, φοιτητή στη Γαλακτοκομική Σχολή Ιωαννίνων, καθώς και το χαμό του γνωστού μας Άλεξ στη Βέροια, του οποίου η σορός ακόμη και μέχρι σήμερα -13 χρόνια μετά- αγνοείται ή και το πρόσφατο περιστατικό με το 16χρονο μαθητή από την Αμαλιάδα που φέρεται να μαχαίρωσε 15χρονο μαθητή του ίδιου Λυκείου για «οπαδικές διαφορές».

Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί κυρίως ένα φαινόμενο της νεανικής παραβατικότητας, με βασικό χαρακτηριστικό τη χρήση βίας, συνήθως μεταξύ ατόμων εφηβικής και μετεφηβικής ηλικίας. Το φαινόμενο αυτό ορίζεται ως μια κατάσταση, κατά την οποία ασκείται ηθελημένη, απρόκλητη και επαναλαμβανόμενη βία, κυρίως μεταξύ μαθητών ή  νέων της ίδιας περίπου ηλικίας. Σκοπός του μπούλινγκ είναι η επιβολή του νταή-δράστη στο παιδί-στόχο, μέσω της υποταγής και καταδυνάστευσής του.

Πιο συγκεκριμένα, η βία, που χαρακτηρίζει το φαινόμενο, έχει ως καίριό της χαρακτηριστικό την ανισορροπία δύναμης μεταξύ θύτη και θύματος. Περιλαμβάνει τόσο τη σωματική, όσο και την λεκτική βία, που τελικά μετατρέπεται εν συνόλω σε ψυχολογική βία. Οι πιο πάνω εκδηλώσεις βίας -σε ακραίες περιπτώσεις- αποτελούν την αιτία που οδηγεί σε απώλεια της ψυχικής ισορροπίας ή της σωματικής ακεραιότητας του θύματος ή και της ίδιας του της ζωής. Στατιστικά, οι περισσότερες εκδηλώσεις του ενδοσχολικού εκφοβισμού καταγράφονται μεταξύ μαθητών του Γυμνασίου και του Λυκείου. Δεν λείπουν ούτε μεταξύ φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ούτε όμως και από το χώρο των δημοτικών σχολείων, με ιδιαίτερη μάλιστα άνοδο στις πρώτες και τελευταίες τάξεις του Δημοτικού.

Φυσικά, το φαινόμενο δεν ξενίζει ούτε σε χώρους εργασίας, όπου το φαινόμενο αποδίδεται ως «εργασιακή ψυχολογική κακομεταχείριση». Ενώ πολλοί θεωρούν ότι αποτελεί αντρικό σπορ, παρόμοια ποσοστά κρουσμάτων εμφανίζονται και μεταξύ των γυναικών.

Οι μορφές που λαμβάνει είναι κυρίως οι εξής:

1)Του λεκτικού εκφοβισμού, που εκδηλώνεται με ειρωνείες, απειλές, χλευαστικά σχόλια, λεκτική σεξουαλική παρενόχληση κλπ. Είναι και η πιο διαδεδομένη μορφή μεταξύ των παιδιών.

2)Του κοινωνικού εκφοβισμού, που εκδηλώνεται με διάδοση προσβλητικών φημών σε βάρος του θύματος, καταστροφή, βλάβη ή αφαίρεση προσωπικών του αντικειμένων, δημοσιοποίηση ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων.

3)Του σωματικού εκφοβισμού, δηλαδή χτυπήματα, βίαια σπρωξίματα, κατακράτηση, ασελγείς πράξεις. Η εν λόγω οδηγεί συχνά σε τραυματισμούς του σώματος, ακόμη και θανάσιμους.

4) Η σύγχρονη μορφή του ηλεκτρονικού εκφοβισμού ή «cyber bullying». Περιλαμβάνει εκβιασμούς και απειλές, αλλά και σεξουαλική παρενόχληση μέσω διαδικτύου και ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή κινητού τηλεφώνου, δημοσιοποίηση στοιχείων μέσω διαδικτύου κλπ. Η μορφή αυτή, δυστυχώς, γιγαντώνεται με ραγδαίους ρυθμούς τα τελευταία χρόνια και είναι σοβαρότατη, αφού, λόγω της χρήσης του διαδικτύου, μπορεί να λάβει χώρα απεριόριστα, οποιαδήποτε στιγμή κατά τη διάρκεια της ημέρας ή και της νύχτας, ενώ συγχρόνως έχει τεράστια εμβέλεια σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων, ακόμη και με τη μετάδοση εικόνας. Αναμφίβολα απαιτείται η συνδρομή ειδικών (π.χ. Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος) για τη σχετική πρακτική και πρωτίστως αποτελεσματική επίλυση του ζητήματος.              

Εξυπακούεται πως προστασία, η εμψύχωση και στήριξη του παιδιού που τα υπέστη όλα αυτά, προκειμένου να τα ξεπεράσει όσο το δυνατόν πιο ανώδυνα, πρέπει να είναι η προτεραιότητα όλων των προσώπων του οικογενειακού –πρωτογενώς- και σχολικού –δευτερογενώς- περιβάλλοντός του. Αξίζει να σημειωθεί πως και η αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος αποφασίζεται σε κάποιες περιπτώσεις ως δραστική λύση από το Συμβούλιο των Καθηγητών, «εάν κριθεί ότι δεν είναι δυνατή η επανόρθωση της παρέκκλισης εντός του ίδιου σχολικού περιβάλλοντος.» Ακολουθείται θα λέγαμε το σκεπτικό του «ό,τι δεν λύνεται κόβεται».

Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημάνουμε ότι ένα από τα πιο παράξενα, αλλά και ύπουλα χαρακτηριστικά του φαινομένου του μπούλινγκ, στο οποίο θα ήθελα να δώσουμε μεγάλη προσοχή, είναι και το γεγονός ότι, παρά την έντονη παρουσία της βίας στον δέκτη της, εντούτοις η φθοροποιός επίδρασή πάνω του γίνεται πολλές φορές «αόρατη» στο περιβάλλον, που μπορεί ή οφείλει να το προστατεύσει, δηλαδή σε γονείς, δασκάλους, καθηγητές, προπονητές, συναδέλφους μετέπειτα κλπ.  Δυστυχώς, αυτό το είδαμε να συμβαίνει έντονα -με τραγικό μάλιστα επίλογο- στην υπόθεση του Βαγγέλη Γιακουμάκη και στο βουβό του δράμα που εκτυλίχθηκε επί πολλούς βασανιστικούς μήνες στη Γαλακτοκομική Σχολή Ιωαννίνων, χωρίς κανένας να ευαισθητοποιηθεί και να δράσει πριν να γίνει αυτό που έγινε. Επίσης, το βλέπουμε σε πολλές άλλες περιπτώσεις αυτοχειρίας ή αυτοτραυματισμού, λόγω του μπούλινγκ, όπου οι γονείς και οι δάσκαλοι του θύματος «πέφτουν από τα σύννεφα», αφού είχαν πλήρη άγνοια του προβλήματος ή το είχαν υποτιμήσει. Ασφαλώς τα πρόσωπα του περιβάλλοντος του θύματος, που υποβαθμίζουν την κατάσταση, με αποτέλεσμα να δρουν «κατόπιν εορτής» ή και καθόλου, φέρουν ευθύνη. Ευθύνη φέρουν και όλοι οι «βουβοί» και αμέτοχοι τρίτοι, που ενώ παρακολουθούν δεν μετέχουν της προστασίας υπέρ του αδυνάτου.

Συνεπώς, το πρώτο βήμα για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα από το οικείο περιβάλλον είναι να αντιληφθούν οι στενοί άνθρωποι ότι υπάρχει πρόβλημα. Για να γίνει, όμως, αυτό, πρέπει ο γονιός, ο δάσκαλος, ο καθηγητής κλπ. να ενδιαφερθούν άμεσα και ουσιαστικά, παρατηρώντας τις αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού που έχουν δίπλα τους, ιδίως όταν αυτές οι αλλαγές έχουν να κάνουν με μελαγχολία, ξαφνική απέχθεια προς το σχολείο, μεγάλη κάμψη των σχολικών επιδόσεων, αδικαιολόγητη επιθετικότητα κ.ο.κ. Συνεπώς, η έγκαιρη συνειδητοποίηση του προβλήματος είναι το κλειδί για την επίλυσή του. Οι επιλογές που έχουν ο γονιός και ο εκπαιδευτικός για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα είναι αρκετές και σημαίνουσες. Το στοιχείο της εμψύχωσης και συμπαράστασης είναι πάντα καίριο και απαραίτητο, γιατί, χωρίς αυτό, το παιδί αισθάνεται ότι είναι μόνο του και ανήμπορο. Οπωσδήποτε, θα ήταν πολύ χρήσιμο να υπάρχει σε όλους τους εκπαιδευτικούς φορείς ενημέρωση και συντονισμένη δράση γονέων, εκπαιδευτικών ή και άλλων φορέων που εμπλέκονται στο πρόβλημα, ακόμη δε καλύτερη θα ήταν και η συμμετοχή κάποιου ειδικού παιδοψυχολόγου στα θέματα αυτά. Εδώ να επισημάνουμε ότι το Υπουργείο Παιδείας, ενώ έχει ανακοινώσει κατά καιρούς φιλόδοξα προγράμματα ενημέρωσης των εκπαιδευτικών πάνω στα ζητήματα του μπούλινγκ, εντούτοις, δυστυχώς, μέχρι σήμερα, έχουν γίνει πολύ λίγα έως ελάχιστα, με συνέπεια  ο Έλληνας εκπαιδευτικός να  μην έχει την απαραίτητη ενημέρωση, εκτός αν έχει από δική του επιμέλεια ενημερωθεί πάνω σε αυτό. Στο ερώτημα «πόσο σημαντικός είναι, όμως, ο ρόλος του εκπαιδευτικού στην προσπάθεια αυτή;» πιστεύω ότι πρέπει να θυμηθούμε τα σοφά λόγια του αείμνηστου Ευάγγελου Παπανούτσου, ο οποίος, μιλώντας για τον σημαντικό ρόλο του δασκάλου στο πάντα επίκαιρο βιβλίο του «Δρόμοι ζωής», απαντά ως εξής στο  ερώτημα «Ποιος πρέπει να είναι ο δάσκαλος;»:

«Δάσκαλος δεν είναι μόνον εκείνος πού μαθαίνει στα παιδιά μας τα σχολικά "γράμματα", αλλά αυτός που εισχωρεί παραμέσα, στην ψυχή τους, πλάθοντας και διαμορφώνοντας αυτό πού ονομάζουμε προσωπικότητά δηλαδή το πνεύμα, το ήθος και το χαρακτήρα τους. Στόφα δασκάλου έχει εκείνος πού παραμένοντας ενήλικος μπορεί να γίνεται παιδί! Ο αληθινός δάσκαλος ενηλικιώνεται παραμένοντας παιδί στην ψυχή, δηλαδή αγνός, εύπλαστος, δροσερός.

Αδύνατο να φαντασθεί κανείς πόσο δύσκολο, υπεράνθρωπο σχεδόν, είναι αυτό πού του ζητούμε: να συνθλίψει μέσα του το χρόνο, να γερνάει φυσιολογικά και όμως να μένει νέος στην ψυχή, για να μπορεί να έχει εύκολη την πρόσβαση στα αισθήματα, στις σκέψεις, στις επιθυμίες του νέου ανθρώπου πού θα διαπαιδαγωγήσει, να τον «καταλαβαίνει», να χαίρεται και να διασκεδάζει μαζί του, να σκέπτεται τις σκέψεις του, να επιθυμεί τις επιθυμίες του, να πονάει τον πόνο του. Να κατορθώνει δηλαδή εκείνο πού δεν μπορούν να πετύχουν οι γονείς,  όταν ή ηλικία έχει υπέρμετρα μεγαλώσει την απόσταση πού τούς χωρίζει από τα παιδιά τους και  παραπονιούνται ότι τα παιδιά μας μιλούν μιαν άλλη γλώσσα, ακατανόητη για μας.»

Είναι αλήθεια ότι στις περισσότερες μελέτες, τόσο στην Ελλάδα όσο και το εξωτερικό, οι δράστες/θύτες σχολικού εκφοβισμού αναφέρονται ως επιθετικοί και δίχως αισθήματα ενσυναίσθησης προς τα θύματά τους, ενώ επιδιώκουν πάντα να εμφανίζονται με υψηλή αυτοπεποίθηση. Οι σχολικές τους επιδόσεις είναι κατά κανόνα χαμηλές, συχνά είναι ανυπάκουοι και παραβαίνουν κατ’ επανάληψη τους σχολικούς κανόνες. Ωστόσο, τα αίτια είναι βαθύτερα, καθώς κάτω από την παραβατική συμπεριφορά κρύβονται συγκεκριμένες αιτίες, όπως π.χ. διαλυμένες ή προβληματικές οικογένειες, όπου το παιδί αντιμετωπίστηκε με αδιαφορία ή ακόμη και βία στα τρυφερά του χρόνια με αποτέλεσμα αυτά τα αρνητικά παιδικά βιώματα να μετατρέπονται στην αντικοινωνική συμπεριφορά για άντληση της επιβεβαίωσης που χρειάζεται κανείς για τον εαυτό του, δηλαδή σε επιθετικότητα απέναντι στα πιο αδύναμα άτομα του περιβάλλοντός του, που και αυτά σημειωτέον έχουν συνυπαιτιότητα σε κάποιο βαθμό, διότι για να υπάρξει ο εκφοβισμός προϋποτίθεται και το πρόσφορο έδαφος, πρόκειται για ένα δίπολο στην πραγματικότητα. Να τονίσουμε ότι είναι μεν καλό η οικογένεια να μην ανατρέφει μαλθακούς και άβουλους νέους, αλλά μαχητές της ζωής, με αυτοπεποίθηση, ώστε να μπορέσουν κάποτε να σταθούν μόνοι στα πόδια τους, πλην, όμως, όταν το παιδί ξεπερνά τα όρια και η συμπεριφορά του γίνεται παραβατική και ενοχλητική προς τους άλλους, τότε η οικογένεια πρέπει να παρεμβαίνει έγκαιρα και να θέτει στο παιδί τα όρια. Μαχητής της ζωής, με τη σωστή έννοια, είναι εκείνος που στέκεται δίπλα στον αδύναμο, όχι αυτός που τον εξοντώνει εκμεταλλευόμενος την αδυναμία του. Ενδιαφέρον είναι ότι σε πολλά ευρωπαϊκά σχολεία υπάρχει και ο θεσμός μιας ομάδας μαθητών επιφορτισμένων οικειοθελώς να επιλύουν τις διαφορές μεταξύ των ατόμων που αυτές δημιουργούνται ως τρίτοι, δηλαδή ένας μαθητής από μεγαλύτερη τάξη αναλαμβάνει να κάτσει στο διάλειμμα να συζητήσει και να «συμβιβάσει» τους δυο που τσακώθηκαν.

Περνώντας εν τάχει και στη νομική διάσταση του σχολικού εκφοβισμού, αν η παιδαγωγική προσέγγιση αποβεί ατελέσφορη ή τα πρόσωπα, που πρέπει να ασκούν την επιμέλεια και εποπτεία του νεαρού νταή επιδείξουν μειωμένο ενδιαφέρον ή πλήρη αδιαφορία για την ανάσχεση της παραβατικής συμπεριφοράς του, τότε πιστεύω ακράδαντα ότι οι γονείς του θύματος έχουν κάθε δικαίωμα και καθήκον να προσφύγουν στα θεσμικά όργανα της Πολιτείας, όπως κάθε πολίτης αυτής της χώρας, ώστε να προστατεύσουν το παιδί τους. Οι  συμπεριφορές του μπούλινγκ,  πέρα από το αδίκημα του άρθρου 312 Π.Κ. και που έχει επικουρικό χαρακτήρα αν δεν χρήζει εφαρμογής αυστηρότερη διάταξη για βαρύτερη αξιόποινη πράξη, μπορούν να ενταχθούν και στην αντικειμενική υπόσταση πολλών άλλων εγκλημάτων πλημμεληματικής ή κακουργηματικής βαρύτητας (δηλαδή επ’ απειλή φυλάκισης ή και κάθειρξης) και  ιδίως σε:  Εξύβριση, δυσφήμιση, συκοφαντική δυσφήμιση, απειλή, παράνομη βία, παράνομη κατακράτηση, προσβολή γενετήσιας αξιοπρέπειας, αποπλάνηση παιδιού, ασέλγεια παρά φύση, βιασμό, κλοπή, ληστεία, φθορά ξένης ιδιοκτησίας, απλή σωματική βλάβη, απρόκλητη σωματική βλάβη, επικίνδυνη σωματική βλάβη, βαριά σωματική βλάβη, έκθεση, ανθρωποκτονία από δόλο ή από αμέλεια κλπ.

Άμοιροι ευθυνών δεν είναι νομικά φυσικά ούτε οι γονείς, οι οποίοι είναι δυνατόν να διωχθούν ποινικά για το πλημμεληματικό αδίκημα της παραμέλησης εποπτείας ανηλίκου. Όμοια ποινική ευθύνη έχουν και οι δάσκαλοι ή καθηγητές, που ήταν επιφορτισμένοι με την εποπτεία των ανήλικων μαθητών, ενώ αυτοί ενδέχεται να αντιμετωπίσουν ακόμη και πειθαρχικές συνέπειες για πλημμελή εκτέλεση καθήκοντος, κατά το 107 του Υπαλληλικού Κώδικα.

Στο ερώτημα ποιοι ανήλικοι δράστες τιμωρούνται και με ποιον τρόπο, να διευκρινίσουμε ότι στην ελληνική έννομη τάξη οι ανήλικοι μέχρι 8 ετών δεν θεωρείται ότι πράττουν καν ποινικά, ενώ οι ανήλικοι από 8 έως 15 ετών κρίνονται ατιμώρητοι, διότι δεν τους καταλογίζεται η άδικη πράξη που έχουν τελέσει. Δεν διαθέτουν δηλαδή κατά το νόμο ακόμη το αξιολογικό κριτήριο της απαξίας της πράξης τους.

Γι αυτό το λόγο τους επιβάλλονται μόνον αναμορφωτικά ή θεραπευτικά μέτρα. Το ίδιο ισχύει και για τους ανηλίκους άνω των 15 ετών έως και 18, για τους οποίους, όμως, προβλέπεται και ποινικός σωφρονισμός σε περιπτώσεις βαρέων κακουργημάτων μέσω εγκλεισμού τους σε ειδικό κατάστημα κράτησης νέων.

Ο σχολικός εκφοβισμός έχει και αστικό σκέλος, εγείρει αστικές συνέπειες, δηλαδή ευθύνες για αποζημίωση του παθόντος για τις υλικές ζημίες και την ηθική βλάβη που υπέστη.  Για τον εντοπισμό των αστικά υπεύθυνων προσώπων εξετάζουμε αν το περιστατικό έλαβε χώρα στους χώρους νομοθετημένης ευθύνης και εποπτείας των εκπαιδευτικών (π.χ. στο σχολείο, στο σχολικό λεωφορείο, στην εκδρομή, για παράδειγμα υπάρχει απόφαση δικαστηρίου για αστική ευθύνη του Δημοσίου όπου ένας μαθητής έπαιζε κοκορομαχίες με άλλους συμμαθητές του εντός της σχολικής αιθούσης και σκοτώθηκε ακαριαία χτυπώντας το κεφάλι του, όπως έπεσε.) ή σε άλλους χώρους (π.χ. στο δρόμο, στην καφετέρια, στο σπίτι όπου εκεί αρμόδιοι εποπτείας είναι μόνο οι γονείς).

Στην πρώτη περίπτωση, εφόσον η βλάβη που προκλήθηκε στον μαθητή οφείλεται στην έλλειψη εποπτείας και επιτήρησης του εκ μέρους των εκπαιδευτικών, τότε υπόχρεο για αποζημίωση είναι το Ελληνικό Δημόσιο, εάν το εκπαιδευτήριο είναι δημόσιο  ενώ, αν είναι ιδιωτικό, υπόχρεος είναι ο ιδιοκτήτης του σχολείου.

Το καίριο διακύβευμα, ωστόσο, είναι να μην καταλήξουμε στο σημείο να καταδικάζουμε με τον οποιονδήποτε τρόπο και κάθε είδους, παιδική/εφηβική σκανταλιά. Σε αντίθετη περίπτωση,  δυστυχώς, θα είχαμε αποτύχει παταγωδώς πρωτίστως στο ανθρώπινο επίπεδο.

Σχολιάστε το άρθρο

Συκοφαντικά και υβριστικά σχόλια δεν δημοσιεύονται και διαγράφονται. Επίσης δεν επιτρέπεται στα σχόλια να αναγράφονται links τα οποία διαγράφονται. Το esos δεν φέρει ευθύνη για τα επώνυμα ή ανώνυμα σχόλια που φιλοξενεί. Σε περίπτωση που θεωρείτε πως θίγεστε από κάποιο εξ αυτών, επικοινωνήστε μέσω της φόρμας επικοινωνίας έτσι ώστε να αφαιρεθεί.

e-epimorfosi.aegean