Placeholder

ΕΠΙΚΑΙΡΗ ΑΠΟΨΗ

Το πολλαπλό σχολικό βιβλίο...τότε και τώρα

Δημοσίευση: 25/02/2021
ΡΕΠΟΡΤΑΖ ESOS

Θανάσης Κοπάδης
Μαθηματικός - Συγγραφέας

Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους και μέχρι το 1937 που ιδρύθηκε ο Οργανισμός Εκδόσεων Σχολικών Βιβλίων (Ο.Ε.Σ.Β.) παρατηρούμε διαχρονικά την σύγκρουση δύο πολιτικών για το σχολικό βιβλίο: του κρατικού μονοπωλίου και του ελεύθερου ανταγωνισμού.

Η συζήτηση για την κατάργηση του μοναδικού διδακτικού εγχειριδίου γίνεται εδώ και πολλά χρόνια, προκειμένου οι εκπαιδευτικοί να έχουν μεγαλύτερη ευελιξία και να προσαρμόζουν το μάθημά τους στις ανάγκες κάθε τάξης.Έτσι, 20 χρόνια μετά την πρώτη θεσμοθέτηση του πολλαπλού σχολικού βιβλίου (επί υπουργίας Αρσένη, αν και δεν εφαρμόστηκε ποτέ), το θέμα επανέρχεται και το μόνο που μένει είναι να δούμε αν αυτή τη φορά θα υπάρχει ουσιαστική εκπαιδευτική αξία και σωστή εφαρμογή.

Πόσες φορές όμως το κρατικό μονοπώλιο επέτρεψε τον ελεύθερο ανταγωνισμό στα σχολικά βιβλία και πόσες το αντίθετο;

1836

Τα βιβλία εκδίδονται και πωλούνται από τη βασιλική τυπογραφία ύστερα από γνωμάτευση διορισμένης επιτροπής. Ο ιδεολογικός προσανατολισμός της εκπαιδευτικής πολιτικής είναι φανερός, όπως και η προσπάθεια άσκησης ελέγχου στο εκπαιδευτικό σύστημα μέσα από τα σχολικά εγχειρίδια. Παρόλα αυτά το συγκεκριμένο διάταγμα δεν εφαρμόστηκε ποτέ.

1838

Η κυβέρνηση αναγκάζεται να καταργήσει το βασιλικό βιβλιοπωλείο και για πρώτη φορά ξεκινά η φάση του ελεύθερου ανταγωνισμού, με δύο εκδοτικούς οίκους (Κορομηλά και Βλαστού). Η φάση αυτή κράτησε μέχρι το 1882.

1859

Προκηρύσσεται από το Υπουργείο Δημόσιας Εκπαίδευσης ειδικός διαγωνισμός για τη συγγραφή σχολικών βιβλίων.  

1867

Νέος νόμος προβλέπει την σύσταση επιτροπής για την αξιολόγηση των σχολικών βιβλίων.

1870 - 1880

Καταργούνται όλα τα βιβλία για κάθε διδασκόμενο μάθημα, μέχρι και οι γεωγραφικοί χάρτες και η ιχνογραφία, με σκοπό της επαναξιολόγηση τους. Προβλέπονται αυστηρές ποινές για τους εκπαιδευτικούς που θα χρησιμοποιήσουν μη εγκεκριμένα βιβλία.

Ενισχύεται ο κρατικός έλεγχος των βιβλίων με το ρόλο των εποπτών που διορίζονται απευθείας από το Υπουργείο. Τα εγκεκριμένα βιβλία συμπεριλαμβάνονται σε έναν κατάλογο που αποστέλλεται στα σχολεία όλης της χώρας στην αρχή κάθε σχολικού έτους.

1880

Ο κρατικός έλεγχος γίνεται ακόμα πιο έντονος. Οι κυβερνήσεις του Τρικούπη και του Θεοτόκη επιβάλλουν πολιτική αυστηρού ελέγχου με την υποχρεωτική χρήση ομοιόμορφων σχολικών εγχειριδίων και έλεγχο του περιεχόμενου τους.

Καταργείται η πολιτική του ελεύθερου ανταγωνισμού και προκηρύσσεται διαγωνισμός συγγραφής σχολικών βιβλίων κάθε τέσσερα χρόνια. Οι κριτικές επιτροπές, τα μέλη των οποίων καθορίζονται άμεσα από τον υπουργό, εγκρίνουν ένα μόνο βιβλίο για κάθε μάθημα.

1895

Ψηφίζεται για δεύτερη φορά νόμος που επιτρέπει την ελεύθερη χρήση οποιουδήποτε εγχειριδίου στο γυμνάσιο και την έγκριση πολλών παράλληλων βιβλίων στις κατώτερες βαθμίδες της εκπαίδευσης.

Η συγκεκριμένη πολιτική του ελεύθερου ανταγωνισμού διαρκεί μέχρι το 1907.

1907

Επανέρχεται ο κρατικός παρεμβατισμός με το σύστημα έγκρισης ενός μόνο βιβλίου το οποίο επιλέγεται ανάμεσα από τρία βραβευμένα. Με το νόμο αυτό κυκλοφορούν τα πρώτα κρατικά αναγνωστικά και εμφανίζεται και το γνωστό βιβλιόσημο.

1917

Η κυβέρνηση Βενιζέλου σε συνεργασία με τον Εκπαιδευτικό Όμιλο (σωματείο που ιδρύθηκε το 1910 στην Αθήνα από λογοτέχνες και εκπαιδευτικούς) εξέδωσε αρκετά διδακτικά και εκπαιδευτικά βιβλία. Οι συγγραφείς των σχολικών βιβλίων είχαν απόλυτη ελευθερία και μόνο τις γενικές οδηγίες του Υπουργείου είναι υποχρεωμένοι να ακολουθούν. Ο αριθμός των εγκεκριμένων βιβλίων ήταν απεριόριστος, ενώ μία φορά το χρόνο συντασσόταν κατάλογος εγκεκριμένων βιβλίων που δημοσίευε η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως και έστελνε στα σχολεία. Ο σύλλογος των διδασκόντων κάθε σχολείου, μετά από εισήγηση του καθηγητή που πρόκειται να διδάξει το σχετικό μάθημα, όριζε ποια από τα εγκεκριμένα βιβλία θα εισαχθούν στις τάξεις κατά το επόμενο σχολικό έτος.

Ίσως είναι η πρώτη φορά που εισάγεται με τέτοιο φιλελεύθερο τρόπο η νομοθεσία περί διδακτικών βιβλίων, δίνοντας μεγαλύτερα περιθώρια ελευθερίας στους συγγραφείς, καθώς δεν επιβάλλεται η χρήση ενός βιβλίου στα σχολεία και μειώνεται η παρέμβαση του Υπουργείου Παιδείας στη διαδικασία παραγωγής και διάδοσης τους.

Ανάμεσα στα σχολικά βιβλία που γράφτηκαν και εγκρίθηκαν με βάση αυτόν τον νόμο, ήταν το «Αλφαβητάρι με τον ήλιο» και τα «Ψηλά Βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου. Άλλοι γνωστοί και καταξιωμένοι λογοτέχνες, όπως οι Γρηγόριος Ξενόπουλος, Ανδρέας Καρκαβίτσας, Παύλος Νιρβάνας κ.α., συνδέουν το όνομά τους την εποχή εκείνη με τη συγγραφή σχολικών βιβλίων.

Το «Αλφαβητάρι με τον ήλιο» (ονομασία που του έδωσαν οι μαθητές) θεωρείται από τους πιο σημαντικούς σταθμούς στην εξέλιξη των αναγνωστικών του 20ου  αιώνα.
Πρόκειται για ένα από τα δεκατρία αναγνωστικά της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1917-1920 , δημιούργημα συντακτικής επιτροπής με μέλη τους: Δελμούζο, Τριανταφυλλίδη,  Νιρβάνα και  Παπαντωνίου. Τα αλφαβητάρια που εκδόθηκαν από τότε, σχεδόν στο σύνολό τους, έχουν αυτό ως πρότυπο.

Οι δύο βαλκανικοί πόλεμοι, ο ένας παγκόσμιος και ο εθνικός διχασμός βάζει το θέμα της εκπαίδευσης και των σχολικών βιβλίων σε δεύτερη μοίρα, αφού το ζήτημα της επιβίωσης είναι πιο σημαντικό.

Όταν όλα αυτά τελειώνουν η ιδέα της οριστικής ανασυγκρότησης της παιδείας επανέρχεται δυναμικά.

Και τότε ξεκινάει η χρυσή εποχή του σχολικού εγχειριδίου, αλλά και του βιβλίου γενικότερα.
Τα σχολικά εγχειρίδια εγκαταλείπουν τη θρησκευτική διδασκαλία και τη ηθική προσέγγιση των πάντων και στρέφονται στην κριτική σκέψη και την επιστημονική γνώση. Τα νέα βιβλία είναι απαλλαγμένα από το διδακτικό ύφος των προηγούμενων. Η δημοτική γλώσσα συγκινεί και μιλάει στις καρδιές των μαθητών. Το τρίπτυχο Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια εξακολουθεί να αποτελεί την κύρια θεματολογία των αναγνωστικών.

1920

Η πολιτική ήττα του Βενιζέλου σταματά την φιλελεύθερη πολιτική για τα σχολικά εγχειρίδια των ετών 1917-1920.

1926

Η δικτατορία του Πάγκαλου αλλάζει ακόμα μια φορά τη διαδικασία έγκρισης. Δεν επιτρέπεται η έγκριση πάνω από δύο αναγνωστικών για κάθε τάξη και ο σύλλογος διδασκόντων είναι αυτός που αποφασίζει την εισαγωγή βιβλίων σε κάθε σχολείο επιλέγοντας από τα εγκεκριμένα.

1929

Τα σχολικά εγχειρίδια χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες ανάλογα με τη χρήση τους:

α) στα διδακτικά βιβλία , β) στα βοηθήματα και γ) στα ελεύθερα αναγνώσματα.

Οι δύο πρώτες κατηγορίες βιβλίων εισάγονται στα σχολεία εφόσον έχουν την έγκριση του υπουργείου. Τα ελεύθερα αναγνώσματα απαιτούν μόνο σύσταση. Τα βοηθήματα αποτελούν πολύ σημαντικά εργαλεία τα οποία διευκολύνουν το έργο των διδασκόντων και ταυτόχρονα βοηθούν τους μαθητές για την πληρέστερη μελέτη τους.

Η θεσμοθέτηση αυτής της πολιτικής πλησιάζει πολύ προς την ιδέα του πολλαπλού βιβλίου, για τρίτη φορά.

1931

Ψηφίζεται ο νόμος περί σχολικών βιβλίων από τον Γιώργο Παπανδρέου. Ο εκπαιδευτικός, αλλά και ο μαθητής ενθαρρύνονται να χρησιμοποιήσουν και άλλα διδακτικά και βοηθητικά βιβλία, παράλληλα με το σχολικό εγχειρίδιο. Με αυτόν τον τρόπο τους δίνεται η ευκαιρία να κρίνουν και να σχολιάσουν διαφορετικές απόψεις πάνω στο ίδιο θέμα. Απομυθοποιείται έτσι ο τυπωμένος λόγος ως η μόνη αλήθεια και οι μαθητές βιώνουν το γεγονός πολλών και αντικρουόμενων αντιλήψεων.

1937

Επανέρχεται ο θεσμός της προκήρυξης διαγωνισμού για τη συγγραφή διδακτικών βιβλίων. Οι προκηρύξεις ορίζουν την ποσότητα της ύλης και δημιουργούνται κριτικές επιτροπές διορισμένες από τον υπουργό. Τα σχολικά εγχειρίδια επιλέγονται από κατάλογο εγκεκριμένων βιβλίων από το υπουργείο παιδείας.

Επανέρχεται για μια ακόμα φορά η συγκεντρωτική πολιτική και ο αυξημένος έλεγχος του υπουργού παιδείας στη διαδικασία συγγραφής και έγκρισης σχολικών βιβλίων.

Με νόμο ιδρύεται και ο Οργανισμός Εκδόσεων Σχολικών Βιβλίων (Ο.Ε.Σ.Β) που υπάγεται στο υπουργείο. Σαν σκοπό έχει την συγγραφή και διάθεση βιβλίων σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, από τα αναγνωστικά μέχρι και τα πανεπιστημιακά συγγράμματα.

1939

Δεν επιτρέπεται στα σχολεία η χρήση βιβλίων που δεν έχουν εγκριθεί.

Αλφαβητάριο τα καλά Παιδιά, Επαμεινώνδα Γεραντώνη, εικονογράφηση Κώστα Π. Γραμματόπουλου, πρώτη έκδοση 1949, ΟΕΔΒ.

Φτάσαμε ήδη έναν αιώνα εναλλαγής του κρατικού μονοπωλίου και του ελεύθερου ανταγωνισμού στη διαδικασία έγκρισης και διάθεσης των σχολικών εγχειριδίων.

1952

Η κυβέρνηση Μεταξά επιχειρεί να ελέγξει απόλυτα το περιεχόμενο των βιβλίων που φτάνουν στους μαθητές και τα προσαρμόζει στις δικές της αντιλήψεις. Αν και μια εικοσαετία ήδη υπήρχε η δυνατότητα επιλογής σχολικών εγχειριδίων, κάτι τέτοιο τώρα σταματά. Πλέον θα υπάρχει ένα και μόνο σχολικό εγχειρίδιο για όλα τα σχολεία, πολιτική που εφαρμόζεται ακόμη και σήμερα.

1954

Ο Ο.Ε.Σ.Β. μετονομάζεται σε Οργανισμό Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων (Ο.Ε.Δ.Β.) και λειτουργεί αδιάκοπα μέχρι και το 2012. Μετά την κατάργηση του Ο.Ε.Δ.Β. τον συντονισμό των εκδόσεων των σχολικών εγχειριδίων (και ψηφιακών πλέον) αναλαμβάνει το Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων Διόφαντος, που λειτουργεί με καθεστώς ιδιωτικού δικαίου.

Υπολογίζεται ότι ο Ο.Ε.Δ.Β. εκτύπωσε πάνω από 3.000.000.000 αντίτυπα σχολικών βιβλίων τα χρόνια λειτουργίας του.

1964

Με πρωθυπουργό και υπουργό παιδείας τον Γεώργιο Παπανδρέου ξεκινάει καινούρια μεταρρύθμιση που στο θέμα των σχολικών εγχειριδίων υπάρχει για πρώτη φορά η εμφάνιση καινούριων τομέων, όπως η Κοινωνιολογία και τα Στοιχεία της Οικονομικής Επιστήμης (πρόδρομος του σημερινού Α.Ο.Θ)

1967 - 1974

Η δικτατορία ακυρώνει όλες τις μεταρρυθμίσεις του 1964. Στο θέμα των βιβλίων, η λογοκρισία απαγορεύει σειρά εγχειριδίων και πολλά βιβλιοπωλεία κλείνουν.

Ξανατυπώνονται και κυκλοφορούν βιβλία που είχαν εκδοθεί πριν από το 1963 και οι μαθητές πέφτουν σε γλωσσική σύγχυση.

1974

Ο υπουργός παιδείας Γ. Ράλλης λύνει οριστικά το γλωσσικό ζήτημα, καθιερώνοντας τη δημοτική γλώσσα στα σχολικά εγχειρίδια. Καθιερώνεται το μονοτονικό και γράφονται εξ ολοκλήρου νέα βιβλία. Το ένα και μόνο σχολικό βιβλίο παραμένει.

1982

Τα αναγνωστικά ολοκληρώνουν τον κύκλο τους και εμφανίζεται για πρώτη φορά η σειρά "Η Γλώσσα μου". Τυπώνεται και το σημείο αναφοράς των κανόνων της Γραμματικής για τους μαθητές, το πασίγνωστο βιβλίο του Τριανταφυλλίδη.

2003

Προκήρυξη και συγγραφή νέων βιβλίων για όλες τις βαθμίδες. Τα περισσότερα χρησιμοποιούνται μέχρι και σήμερα.

Σήμερα

Η ιδέα του πολλαπλού σχολικού βιβλίου επανέρχεται για άλλη μια φορά. Η λογική του ενός σχολικού συγγράμματος, η οποία ταλαιπώρησε εκπαιδευτικούς και μαθητές επί χρόνια, ετοιμάζεται να ολοκληρώσει τον κύκλο της.

Τα σχολεία θα μπορούν να επιλέγουν μόνα τους ποιο βιβλίο θα διδάξουν την κάθε χρονιά, μεταξύ πολλών επιλογών που θα αναλάβουν διαφορετικές συγγραφικές ομάδες.

Μένει το αγκάθι του εξεταστικού και τα προβλήματα που θα μπορούσαν να δημιουργηθούν από πιθανό διαφορετικό περιεχόμενο στην ύλη του κάθε βιβλίου.
Αναμένουμε με μεγάλο ενδιαφέρον και τον ιδιότυπο συγγραφικό διαγωνισμό για το ποιος θα γράψει το καλύτερο βιβλίο. Τελικοί κριτές, όπως πάντα, δάσκαλοι, καθηγητές και μαθητές.

 

Σχόλια (5)

 
Μελίτακας ο Α΄
03 Μαρ 2021 21:16

- Μια χρονομηχανή χρειαζόμαστε, να γυρίσουμε στο 1917, να φέρουμε τον
Βενιζέλο και τον Δελμούζο, να γίνει η ....
- Σώπα μωρέ, σώπα! Πάλι τα ίδια;
Κι οι δικοί μας τι θ΄απογίνουν;
- Δεν... σου λέω!...
- Σα δεν ντρέπεσαι!

 
Θανάσης Κοπαδης
27 Φεβ 2021 21:28

Παπάγου ήθελα να γράψω.. Ευχαριστώ για την παρατήρηση..

 
Σωτήρης Γκουντουβάς
27 Φεβ 2021 08:53

Το 1952 δεν υπήρχε Κυβέρνηση Μεταξά

 
Πολίτης
25 Φεβ 2021 22:14

Είναι απλό .....θέλουμε βιβλία που τα παιδιά να μαθαίνουν......υπάρχουν.....και αρκετά και καλά.....επίσης πολλά ΙΔΙΩΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΕΧΟΥΝ ΠΟΛΥ ΚΑΛΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΒΙΒΛΙΑ , ΔΙΚΑ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΕΚΕΙ ΚΑΝΟΥΝ ΜΆΘΗΜΑ.....!!!
ΘΕΛΟΥΜΕ.....; Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΔΕΙΧΝΕΙ......ΟΧΙ....!!! ΠΟΙΟΣ ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΕΛΑΒΕ ΥΠΟΨΗ ΤΙΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΡΩΤΗΣ ΓΡΑΜΜΗΣ.....;
ΓΡΑΦΟΝΤΑΙ ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΟ ΠΟΔΙ ......ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΔΕΝ ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΙ.....ΔΥΣΤΥΧΩΣ......ΟΥΤΕ ΑΠΟ ΜΕΓΑΛΟΥΣ....ΠΟΥ ΞΕΡΟΥΝ ΤΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ.....ΠΟΣΟ ΜΑΛΛΟΝ ΑΠΟ ΠΑΙΔΙΑ.....ΔΥΣΤΥΧΩΣ....!!!

 
Στέλεχος της εκπαίδευσης
25 Φεβ 2021 08:09

Δεν πρόκειται για πολλαπλό βιβλίο. Οι μαθητές πάλι ένα βιβλίο θα έχουν, το οποίο θα εμφανίζεται ως αποκλειστικός κάτοχος της γνώσης. Η κ. Κεραμέως οικειοποιείται τη σχετική βιβλιογραφία για την αξία του πολλαπλού βιβλίου, των πολλαπλών πηγών της γνώσης, απλώς και μόνο για να δώσει τζίρο στους εκδοτικούς οίκους. Αφού πάλι τα παιδιά ένα βιβλίο θα πάρουν, έπρεπε το Υπουργείο να έχει μηχανισμούς εύρεσης του καλύτερου.

Σχολιάστε το άρθρο

Συκοφαντικά και υβριστικά σχόλια δεν δημοσιεύονται και διαγράφονται. Επίσης δεν επιτρέπεται στα σχόλια να αναγράφονται links τα οποία διαγράφονται. Το esos δεν φέρει ευθύνη για τα επώνυμα ή ανώνυμα σχόλια που φιλοξενεί. Σε περίπτωση που θεωρείτε πως θίγεστε από κάποιο εξ αυτών, επικοινωνήστε μέσω της φόρμας επικοινωνίας έτσι ώστε να αφαιρεθεί.