ΕΠΙΚΑΙΡΗ ΑΠΟΨΗ

Εκπαίδευση και Ειρήνη: Η συνεισφορά της Μαρίας Μοντεσσόρι

Δημοσίευση: 28/03/2022
ΡΕΠΟΡΤΑΖ ESOS

Δημήτρης Χασάπης, Ομότιμος Καθηγητής  Ε.Κ.Π.Α.

Η Μαρία Μοντεσσόρι, Ιταλίδα γιατρός και παιδαγωγός εισήγαγε και καθιέρωσε μια νέα μορφή αγωγής και εκπαίδευσης των παιδιών με αφετηρία την αρχή ότι τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να διδάσκονται και κατά συνέπεια να μαθαίνουν μόνα τους με τη διακριτική υποστήριξη των δασκάλων τους..

Διατυπώνει για πρώτη φορά τις παιδαγωγικές της ιδέες στο βιβλίο της «Η μέθοδος της επιστημονικής παιδαγωγικής», που δημοσιεύθηκε το 1909 και αμέσως απέσπασε το ενδιαφέρον εκπαιδευτικών και γονιών. Αυτό και μια σειρά βιβλίων της που ακολούθησαν και ανέλυαν τις παιδαγωγικές απόψεις της και τις εκπαιδευτικές της προτάσεις μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες, ενώ τα σχολεία που η ίδια ίδρυσε στην Ιταλία, στην Ισπανία, στην Ολλανδία και στην Ινδία, όπου κατέφυγε στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής της Ευρώπης, έγιναν πρότυπα πλήθους σχολείων σε όλο τον κόσμο που οργανώθηκαν και λειτουργούν με βάση την «μοντεσσοριανή παιδαγωγική». Στην Ελλάδα το πρώτο μοντεσσοριανό νηπιαγωγείο ιδρύεται το 1936 στην Αθήνα από την παιδαγωγό Μαρία Εντελστάιν-Γουδέλη (1906-1991), με την υποστήριξη του Δημήτρη Γληνού και λειτουργεί μέχρι σήμερα μαζί με το επίσης μοντεσσοριανό δημοτικό σχολείο που η ίδια ίδρυσε μετά τον πόλεμο. Η Μαρία Γουδέλη εξελίσσει και προσαρμόζει στα Ελληνικά δεδομένα τις μεθόδους της Μοντεσσόρι, αναπτύσσοντας μια ελληνική εκδοχή της μοντεσσοριανής αγωγής.

‘Όλα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά και έχουν παρουσιαστεί να αναλυθεί σε πλήθος βιβλίων και άρθρων. Στην Ελλάδα έχουν εκδοθεί όλα σχεδόν τα βιβλία της Μοντεσόρι από διάφορους εκδοτικούς οίκους και της Γουδέλη από το σχολείο της.

Λιγότερο γνωστή, όμως, αλλά πολύ επίκαιρη στις μέρες μας είναι η δραστηριότητα της Μοντεσσόρι για εισαγωγή της «εκπαίδευση για τη ειρήνη» στο σχολείο. Ο όρος «Εκπαίδευση για την ειρήνη», αν και πολυσήμαντος, αναφέρεται πρωτίστως σε ένα σύνολο διδακτικών πρακτικών οι οποίες επιδιώκουν να διαμορφώσουν στα παιδιά μια θετική στάση απέναντι στις αξίες της ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων ανάμεσα σε κράτη, λαούς και φυλές, να αναπτύξουν στα παιδιά ικανότητες κριτικής ανάλυσης των αιτιών και των συνεπειών της βίας και του πολέμου και να προβάλλουν το αίτημα της ειρήνης ως ανθρώπινο δικαίωμα. Στο Ελληνικό σχολείο όλων των βαθμίδων δεν υπάρχει ούτε ένα στοιχείο αυτών των πρακτικών, ενώ οι οποίες αναφορές στην ειρήνη περιορίζονται στους σκοπούς των διεθνών οργανισμών για τους οποίους τα παιδιά μαθαίνουν στα μαθήματα «Κοινωνικής και πολιτικής αγωγής».

Η Μαρία Μοντεσσόρι πίστευε και δίδασκε ότι η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλλει ουσιαστικά στη δημιουργία ενός πολιτισμού ειρήνης, με την προϋπόθεση ενός θετικού ορισμού της ειρήνης και εισάγει για πρώτη φορά το ζήτημα της συμβολής του σχολείου στη δημιουργία ενός έθους ειρήνης στα παιδιά σε μια ομιλία της το 1927 με θέμα «Εκπαίδευση και ειρήνη» στην Κοινωνία των Εθνών (πρόδρομο του ΟΗΕ) στη Γενεύη.  

Μερικά χρόνια αργότερα και όσο τα σύννεφα ενός επερχόμενου 2ου παγκοσμίου πολέμου πύκνωναν στην Ευρώπη, η Μοντεσσόρι δραστηριοποιήθηκε ενεργά στην υπεράσπιση της ειρήνης και στην αναγκαιότητα ενός ενεργού ρόλου της εκπαίδευσης στην προάσπιση της ειρήνης ως ανθρώπινου δικαιώματος. Από το 1932 μέχρι το 1939 πρωτοστατεί στην οργάνωση και διεξαγωγή συνεδρίων (Νίκαια, Γενεύη, Βρυξέλλες, Κοπεγχάγη, Ουτρέχτη) καλώντας τους εκπαιδευτικούς να δραστηριοποιηθούν σε μια εκπαίδευση για την ειρήνη. Οι ομιλίες της στα συνέδρια αυτά εκδόθηκαν, ενώ ήδη είχε ξεσπάσει ο πόλεμος, με τίτλο «Εκπαίδευση και ειρήνη» αρχικά στην Ιταλία και αργότερα στην Αγγλία (1949). Μια παρόμοια πρόσκληση απηύθυνε στους πολιτικούς το 1932 σε μια ομιλία της στον Διεθνή Όμιλο για την Ειρήνη στη Γενεύη, η οποία εκδόθηκε από το Διεθνές Γραφείο Εκπαίδευσης (πρόδρομο της UNESCO).   

Η βασική θέση της διακηρύχτηκε  από το βήμα του Ευρωπαϊκού Συνεδρίου για την Ειρήνη  (Βρυξέλλες, 3 Σεπτεμβρίου 1936):

«Η ειρήνη είναι ένας στόχος που μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω μιας συνεννόησης και τα μέσα για την επίτευξη αυτής της συνεννόησης για την ειρήνη είναι δύο: πρώτον, μια άμεση προσπάθεια επίλυσης των συγκρούσεων χωρίς προσφυγή στη βία – με άλλα λόγια, για την αποτροπή του πολέμου – και δεύτερον, μια μακροπρόθεσμη προσπάθεια για την εδραίωση μιας διαρκούς ειρήνης μεταξύ των ανθρώπων. Η πρόληψη των συγκρούσεων είναι έργο της πολιτικής. Η εγκαθίδρυση της ειρήνης είναι έργο της εκπαίδευσης. Πρέπει να πείσουμε τον κόσμο για την ανάγκη μιας καθολικής συλλογικής προσπάθειας για τη θεμελίωση των όρων για την ειρήνη».

Η Μοντεσσόρι διακρίνει στον ορισμό της ειρήνης μια αρνητική οπτική, την οποία απορρίπτει και μια θετική, την οποία υιοθετεί και διαδίδει με τις ομιλίες της. Σε μια τέτοια θετική οπτική της ειρήνης θεωρεί το ρόλο της εκπαίδευσης καθοριστικό.  Πιστεύει ότι η ειρήνη που συνήθως ορίζεται στην πολιτική ως η διακοπή του πολέμου και η επίλυση συγκρούσεων μεταξύ των εθνών μέσω της μη βίας δεν μπορεί να περιγράψει επαρκώς μια πραγματική ειρήνη γιατί προϋποθέτει την ήττα και την υποταγή του αντιπάλου ή την κατάκτηση της χώρας του. Μια τέτοια ειρήνη απλώς επικυρώνει τον θρίαμβο του πολέμου.

Αντίθετα, κατά την άποψη της Μοντεσσόρι μια θετική οπτική της ειρήνης προαπαιτεί μια εποικοδομητική κοινωνική  μεταρρύθμιση και κατά συνέπεια μια καθολική αναδιάρθρωση της ανθρώπινης κοινωνίας βασισμένη σε δύο αρχές: την οικοδόμηση  ενός κοινωνικού περιβάλλοντος όπου όλοι οι άνθρωποι θα μπορούν να πραγματοποιήσουν τις φιλοδοξίες τους και την κατάλληλη (επαν) εκπαίδευση των ανθρώπων στις αξίες της ειρηνικής συνύπαρξης και της άρνησης των διακρίσεων με σημείο εκκίνησης τα παιδιά.

Στο πλαίσιο της παραδοσιακής εκπαίδευσης, υποστήριξε η Μοντεσσόρι  τα παιδιά εισάγονται σε μια ατμόσφαιρα παθητικής αποδοχής ιδεών και διαρκούς ανταγωνισμού, μια ατμόσφαιρα που διδάσκει την επιβίωση των ισχυρότερων και όχι σε μια λογική ισότιμων σχέσεων, ανεκτικότητας του διαφορετικού, αλληλοβοήθειας και κοινοκτημοσύνης των διαθέσιμων αγαθών.  Αυτή η λογική του ανταγωνισμού και το πνεύμα της επιβολής η οποία καλλιεργείται στα παιδιά είναι αναγνωρίσιμη αργότερα στους ενήλικους. Αυτή η κληρονομιά της παραδοσιακής εκπαίδευσης έχει για τη Μοντεσσόρι, αρνητικές επιπτώσεις στις προσπάθειες εκπαίδευσης για την ειρήνη που στοχεύει στην ανάπτυξη κριτικής σκέψης στα άτομα και στην ανάπτυξη ικανοτήτων επίλυσης προβλημάτων με ειρηνικό και δημιουργικό τρόπο.  Με τα λόγια της «είναι δύσκολο να αλλάξεις τη νοοτροπία ατόμων που από την παιδική τους ηλικία έχουν συνηθίσει σε μια κουλτούρα πολέμου». Αυτός είναι με δυο λόγια ο λόγος για τον οποίο η Μοντεσσόρι πίστευε στον βασικό ρόλο της εκπαίδευσης στην εδραίωση της ειρήνης. Ουτοπικός ενδεχομένως, αλλά βάσιμος και επίκαιρος στις μέρες μας, τουλάχιστον ως προβληματισμός.

Η Μαρία Μοντεσσόρι προτάθηκε τρεις φορές για το Νόμπελ Ειρήνης (1949,1950,1951) και δεν το αξιώθηκε ποτέ. Το Νόμπελ ειρήνης στα χρόνια αυτά απονεμήθηκε σε τρείς γραφειοκράτες της διεθνούς διπλωματίας.

Σχόλια (1)

 
I. Koντογιαννης Δρ. ΕΔΙΠ
29 Μαρ 2022 07:44

Μετα απο 40 χρονια στην εκπαιδευση (35 στη δημοσια) εχω καταλαβει ενα αξιωμα : Αν εχεις βαθιες γνωσεις τοτε θα βρεις το τροπο να δωσεις γνωσεις. Ολα τα αλλα δηλαδη Παιδαγωγικη, Διδακτικη και αλλες τετοιες φιλολογιες ειναι κουφια λογια.

Σχολιάστε το άρθρο

Συκοφαντικά και υβριστικά σχόλια δεν δημοσιεύονται και διαγράφονται. Επίσης δεν επιτρέπεται στα σχόλια να αναγράφονται links τα οποία διαγράφονται. Το esos δεν φέρει ευθύνη για τα επώνυμα ή ανώνυμα σχόλια που φιλοξενεί. Σε περίπτωση που θεωρείτε πως θίγεστε από κάποιο εξ αυτών, επικοινωνήστε μέσω της φόρμας επικοινωνίας έτσι ώστε να αφαιρεθεί.