Έρευνα: Τα Αρχαία Ελληνικά στο Νηπιαγωγείο μέσα από μελοποιημένους μύθους του Αισώπου και την προστιθέμενη αξία των Τ. Π.Ε.

Φώτη Παρασκευή
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ  ΠΕ60 & ΠΕ02 Π.Ε. Γ΄Αθήνας
Προϊσταμένη στο 4ο Νηπιαγωγείο Αγίας Βαρβάρας --------- Διδάκτωρ ΕΚΠΑ----------        

Η  εκπαιδευτική πρόταση που ακολουθεί, αποτελεί μια εκπαιδευτική παρέμβαση η οποία πραγματοποιήθηκε τα έτη 2015-2016 στα νηπιαγωγεία της Π.Ε.Γ’ Αθήνας και συγκεκριμένα συμμετείχαν 176 μαθητές και μαθήτριες, 176 γονείς και 25 εκπαιδευτικοί τάξεων νηπιαγωγεί ν.Είχε ως στόχο να φέρει τα παιδιά σε επαφή με τα Αρχαία Ελληνικά μέσα όμως από έναν παιγνιώδη τρόπο, ο οποίος περιελάμβανε μουσική με μελοποιημένους μύθους του Αισώπου και την προστιθέμενη και μεταγνωστική αξία των Τ.Π.Ε. Τα παιδιά μέσα από το τραγούδι και τη μουσικοκινητική αγωγή και μέσα από συγκεκριμένες οπτικές και αντιληπτικές ασκήσεις στις οποίες συμμετείχαν, ήρθαν σε επαφή με τη γλώσσα των Αρχαίων Ελληνικών, την οποία «τραγούδησαν» και έπαιξαν με τη βοήθεια συγκεκριμένων εκπαιδευτικών λογισμικών.

Τα ερευνητικά δεδομένα από τον χώρο των Νευροεπιστημών και της Ψυχολογίας, κατά τη  διάρκεια του 20ου αιώνα, υποστηρίζουν ότι η γνωστική, γλωσσική και κοινωνικοσυναισθηματική ανάπτυξη διαμορφώνονται, εν πολλοίς, κατά τα πρώτα έξι χρόνια ζωής του παιδιού. Παράλληλα, οι εμπειρίες των παιδιών κατά τη βρεφική και νηπιακή ηλικία επηρεάζουν και τη μετέπειτα πορεία τους στο σχολείο και τη ζωή τους, δικαιολογώντας, έτσι, τη μεγάλη σημασία που δίνεται σήμερα στην προσχολική εκπαίδευση, καθώς και στο αυξανόμενο ενδιαφέρον, παγκοσμίως, για την προσχολική αγωγή.

Όταν το παιδί πηγαίνει στο νηπιαγωγείο κάνει ένα πολύ σημαντικό βήμα στη μάθηση και τη ζωή του, κάνοντας τη μετάβαση από το σπίτι σε ένα πιο οργανωμένο σχολικό περιβάλλον, μετάβαση που θα επηρεάσει σημαντικά τη στάση του απέναντι στο σχολείο.

Για το παιδί λοιπόν που ξεκινά την εκπαιδευτική του διαδρομή από το νηπιαγωγείο, είναι εξαιρετικά σημαντική -περισσότερο από την κατάκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων, όπως αναφέρει ο Katz (Katz ,1982)- η υιοθέτηση θετικών στάσεων απέναντι στο σχολείο και η καλλιέργεια κινήτρων μάθησης. Είναι απαραίτητο, λοιπόν, να διαμορφωθεί ένα μαθησιακό περιβάλλον (learning environment) λειτουργικό και πλούσιο σε ερεθίσματα που να προτρέπει τα παιδιά να διερευνούν και να ανακαλύπτουν τη μάθηση μέσα από την επίλυση πραγματικών προβλημάτων, ένα διδακτικό μοντέλο που επιτρέπει στο παιδί να αναζητά, να κατανοεί και να εφαρμόζει «χρήσιμες γνώσεις». Τα παιδιά εμπλέκονται σε κοινωνικά ζητήματα, με τον δικό τους τρόπο και σύμφωνα με τις δικές του ανάγκες, συνδέοντας παράλληλα την εργασία τους με τον πραγματικό κόσμο, γεγονός που τα Ενσωματώνοντας το νηπιαγωγείο στον ενιαίο σχεδιασμό της εκπαίδευσης, αναγνωρίζεται ο σημαντικός ρόλος που παίζει τόσο στο παιδί όσο και στην κοινωνία, και προβάλλεται ως βασικό κίνητρο για μάθηση το ενδιαφέρον του παιδιού και με βάση αυτό, διαμορφώνεται το εκπαιδευτικό πρόγραμμα προωθώντας τη διαθεματική προσέγγιση η οποία επιτρέπει και αναδεικνύει τις διασυνδέσεις μεταξύ διαφορετικών γνωστικών περιοχών και αποδέχεται τη γνώση ως ολότητα. Άλλωστε, το νηπιαγωγείο ως φορέας κοινωνικοποίησης των παιδιών, μετά την οικογένεια, θα πρέπει να εξασφαλίζει όλες τις προϋποθέσεις, ώστε τα παιδιά να αναπτύσσονται και να κοινωνικοποιούνται ομαλά και ολόπλευρα, μέσα στο πλαίσιο των ευρύτερων στόχων της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (ΔΕΠΠΣ, 2002).

Η μουσική συμβολή στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα

Μέσα από τη μουσική τα παιδιά έχουν την ευκαιρία να αντιληφθούν την ομορφιά που υπάρχει στη ζωή μας (Dodge & Colker, 1998) και τη δυνατότητα να εκφράζουν με διαφορετικούς τρόπους και μέσα, τη συνεχώς αυξανόμενη κατανόηση τους για τον κόσμο που τα περιβάλλει (Pound & Harrison, 2003). Άλλωστε, η μουσική είναι κάτι που έχουν ως άκουσμα τα παιδιά πριν ακόμη γεννηθούν, από την κοιλιά της μητέρας τους, ενώ από όλα τα ανθρώπινα χαρίσματα, κανένα δεν εκδηλώνεται νωρίτερα από το μουσικό ταλέντο (Gardner, 2010). Η μουσική είναι «ένα από τα πρώτα μέσα γένεσης και έκφρασης της ευτυχίας» όπως αναφέρει ο Kendall (1986) μιας και το τραγούδι που τραγουδούν οι μητέρες στα παιδιά τους αποτελεί ζωτικό στοιχείο εκπαίδευσης. Τι είναι, όμως, μουσική;

«Μουσική είναι ένας τρόπος έκφρασης, είναι κι ένας τρόπος επικοινωνίας.. Η μουσική είναι τέχνη…»..«Μουσική είναι η υλική πραγμάτωση της ευφυΐας που υπάρχει στον ήχο» (Hoene Wronsky,1978).

Πολλές έρευνες  έχουν να επιδείξουν ότι η διδασκαλία της μουσικής σε παιδιά μικρής ηλικίας έχει επιδράσει πολύ θετικά στις γνωστικές ικανότητές τους, την κοινωνική τους συμπεριφοράία με το περιβάλλον, την ανάπτυξη της οπιτικοαντιληπτικής τους,  αλλά και των αποτελεσμάτων σε ασκήσεις όπου οι επιδόσεις ήταν υψηλότερες (Τσοκάκης, 2003).
 
O Leonard Bernstein (Bernstein,1976) αναφέρει χαρακτηριστικά ότι  υπάρχουν δομικές γλώσσες στη μουσική· για παράδειγμα, η χρήση του μι, σολ και λα στα παιδικά τραγούδια σχετίζεται με τη θέση των ήχων αυτών στην αρμονική σειρά. Η θεωρία αυτή του Bernstein, αλλά και η άποψη ότι όλα τα παιδιά μπορούν να αναπτύξουν μουσικές ικανότητες και δεξιότητες, αποτέλεσαν το εφαλτήριο στη συγκεκριμένη εκπαιδευτική παρέμβαση για τη δημιουργία μελοποιημένων μύθων με τη μορφή παιδικών τραγουδιών βασισμένα στις νότες μι, σολ και λα που αποτελούν καλλιτεχνική «καθολική γλώσσα» για τα παιδιά όλων των πολιτισμών.

Γιατί Αρχαία Ελληνική Γλώσσα στο Νηπιαγωγείο;

Τα αρχαία ελληνικά είναι μια ζωντανή γλώσσα που μπορεί να οξύνει τον νου και τις οπτικοανατιληπτικές μας ικανότητες.  Έρευνα του Ανοικτού Ψυχοθεραπευτικού Κέντρου η οποία πραγματοποιήθηκε από τον Ιωάννη Τσέγκο,  διεξήχθη σε 50 παιδιά, φυσιολογικά, ηλικίας 6 έως 9 ετών,  που αποτέλεσαν δύο ομάδες, 25 παιδιά η κάθε μια, απόλυτα συμβατές μεταξύ τους. Η έρευνα αφορούσε στη διερεύνηση των αιτιών της δυσμάθειας και τα παιδιά της μιας ομάδας, παρακολουθούσαν επιπλέον δύο ώρες την εβδομάδα μάθηματα Αρχαίων Ελληνικών. Η αξιολόγησή τους, πραγματοποιήθηκε με τη νοητική δοκιμασία W.I.S.C. -III, η οποία έχει σταθμιστεί στη χώρα μας από τον Καθηγητή της ψυχολογίας Δ. Γεώργα και τη ψυχοεκπαιδευτική δοκιμασία «ΑΘΗΝΑ» τεστ που δημιουργήθηκε και σταθμίστηκε σε Ελληνόπουλα από τον καθηγητή Ψυχολογίας του Τμήματος Φιλοσοφίας Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Ι. Παρασκευόπουλο. Τα δεδομένα μελετήθηκαν με τη χρήση καθιερωμένων στατιστικών μεθόδων, T –test, Paired T- test καθώς και μη παραμετρικών tests (Τσέγκος, 2005).

Από την πρώτη, κιόλας, φάση της έρευνας, η οποία έρευνα διήρκησε, εννέα μήνες, παρατηρήθηκε βελτίωση συγκεκριμένων  γνωστικών λειτουργιών των παιδιών 6-9 ετών, και ιδιαίτερα των οπτικοαντιληπτικών, όπως είναι η αντίληψη (διακριτική ικανότητα) και η μνήμη (μνημονική συγκράτηση). Στην τελική φάση (την τρίτη εξέταση) της έρευνας, όπως είχε αρχικά σχεδιαστεί, έγινε με τα ίδια παιδιά, αλλά σε μεγαλύτερη ηλικία, (Ε’, ΣΤ’ τάξη ) με σκοπό να διερευνηθούν ικανότητες και λειτουργίες που αντιστοιχούν σε αυτή την ηλικία.

Και σε αυτήν τη φάση διαπιστώθηκε ότι οι «πολυτονικοί» υπερτερούν και πάλι, με ανοδικές στατιστικώς σημαντικές διαφορές σε υποδοκιμασίες που αφορούσαν στις λεκτικές ικανότητες, όπως το Λεξιλόγιο, στη Λεκτική Κατανόηση, στη δημιουργίας Εννοιών, Γενικεύσεων και Κατηγοριών, δηλαδή ικανοτήτων για Αφαιρετική Σκέψη και Γλωσσική Ανάπτυξη.

Επίσης, παρατηρήθηκε ανοδική, στατιστικώς σημαντική, διαφορά και σε μια δοκιμασία που αφορά σε Οπτικοαντιλητπικές ικανότητες, όπως η Οπτική Βραχυχρόνια μνήμη, η ακρίβεια της γραφής, η ταχύτητα επεξεργασίας συμβόλων, ο οπτικοκινητικός συντονισμός και εν γένει η ικανότητα για μάθηση και καλή προσαρμογή σε εργασία σχολικού τύπου. Αντίθετα, οι «μονοτονικοί» δεν εμφάνισαν καμία στατιστικώς σημαντική ανοδική τάση, σε όλες τις ικανότητες και λειτουργίες που διερευνήθηκαν, ενώ μάλιστα παρατηρήθηκαν καθοδικές τάσεις σε ορισμένες Λεκτικές και Οπτικοαντιληπτικές ικανότητες .

Γιατί η επιλογή Μύθων του Αισώπου και μελοποιημένα Αρχαία Ελληνικά;

Κεντρικό ερώτημα της διερεύνησης ήταν η προσέγγιση των αρχαίων ελληνικών να γίνει με παιγνιώδη τρόπο, που να συνδυάζει, όμως, την αφήγηση μελοποιημένων μύθων του Αισώπου και το τραγούδι.

Επομένως, ο λόγος, η γλώσσα και η μουσική συνδέονται και αυτό φαίνεται και από τα πρώτα βήματα ανάπτυξης του ανθρώπου. Η «επένδυση» των μύθων του Αισώπου με τη μουσική και εν συνεχεία, το τραγούδι που θα ακολουθήσει το οποίο θα είναι στην Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, με σύντομες λέξεις από τον μύθο και σε συνδυασμό με εικόνες, δημιουργούν μια τραγουδοϊστορία, μια πρακτική μέθοδο συνδυασμού τραγουδιού, λόγου και μουσικής και θεωρούμε ότι αποτέλεσαν την πρωτοτυπία της συγκεκριμένης πρότασης διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών. Η συνοδεία της τραγουδοϊστορίας έγινε με τη φωνή, το σώμα και τα όργανα του συστήματος ORFF κάτι που η εμπειρία έχει δείξει ότι ενθουσιάζει και κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον των παιδιών της προσχολικής ηλικίας. Άλλωστε, η Αρχαία Ελληνική γλώσσα, διακρίνεται από μουσικότητα (Spyridis, Eystratiou, 1989).

Η προσέγγιση των αρχαίων ελληνικών μέσα από τη μουσική, το μουσικοκινητικό παιχνίδι και τη δύναμη των εικόνων με έντονα – ζωηρά χρώματα, μας βοήθησαν  να προσελκύσουμε το ενδιαφέρον και την προσοχή των μαθητών της προσχολικής ηλικίας και να το κρατήσουμε αμείωτο. Τα Αρχαία Ελληνικά έγιναν ένα παιχνίδι.

Η ιδέα της χρήσης της παιγνιώδους προσέγγισης των μύθων του Αισώπου, αποτέλεσε την κύρια διδακτική και μεθοδολογική διδακτική, σε συνδυασμό με τη μουσική επένδυση των μύθων. Η χρήση της μουσικής νοημοσύνης ( Gardner, 2010) με τη γλωσσική,  χωρική και κιναισθητική νοημοσύνη,  μας επέτρεψε να κάνουμε μια διακλαδική σύνδεση των γνωστικών περιοχών και αξιοποιώντας όσα μπορούμε περισσότερα είδη νοημοσύνης (Ματσαγγούρας, 2002).

Ποια ήταν η συμβολή των Τ.Π.Ε.;

Ζούμε σε μια εποχή όπου η απόκτηση της «πληροφορικής κουλτούρας» μάς επιτρέπει να συμβαδίσουμε με τις απαιτήσεις της σημερινής κοινωνίας και εντείνει την ανάγκη για ενσωμάτωση των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διαδικασία (ΕΑΙΤΥ, 2008). Επομένως, κρίνεται ως αναγκαία η αξιοποίηση των δυνατοτήτων των νέων τεχνολογιών στη μαθησιακή διαδικασία.

Στο επίκεντρο της μαθησιακής διαδικασίας βρίσκεται, πλέον, ο μαθητής με τον εκπαιδευτικό να αναλαμβάνει τον ρόλο του καθοδηγητή, ενώ ενισχύεται τόσο η αυτόνομη μάθηση όσο και οι συνεργατικές μορφές της. Η ανακαλυπτική μάθηση του Bruner σε συνδυασμό με τη συνεργατική μάθηση και το μοντέλο του H.Thelen, όπως αναπτύσσεται από τον Βερτσέτη (Βερτσέτη,2000), όπου οι μαθητές του νηπιαγωγείου χωρίζονται ,στην παρούσα ενασχόλησή τους με τις Τ.Π.Ε, σε ομάδες, αποτέλεσαν τις βάσεις για τις συγκεκριμένες εκπαιδευτικές παρεμβάσεις σε σχέση με τον Ηλεκτρονικό Υπολογιστή.

Στη συγκεκριμένη εκπαιδευτική παρέμβαση, επιλέχθηκε το Λογισμικό Hot Potatoes γιατί είναι ένα πρόγραμμα ανοιχτού τύπου με το οποίο μπορούν να δημιουργηθούν οι ασκήσεις εμπέδωσης και αντιστοίχισης των αρχαίων ελληνικών λέξεων που έμαθαν τα παιδιά μέσα από την επαφή τους με τους τρείς Μύθους του Αισώπου και των εικόνων τους. Τα συγκεκριμένα επιμέρους προγράμματα του Hot Potatoes ονομάζονται JQUIZ και JMATCH και μας επιτρέπουν να μιλάμε για αξιολόγηση του εκπαιδευτικού προγράμματος παρέμβασης με τη μορφή παιχνιδιού, γιατί συνδυάζει τη μάθηση με το παιχνίδι, μετατρέποντάς το σε ένα παιδαγωγικό εργαλείο για τον ερευνητή, αλλά και ένα είδος ανατροφοδότησης (feedback) του παραγόμενου εκπαιδευτικού υλικού.

Η ερευνήτρια προκειμένου να εντάξει τις ΤΠΕ στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα παρέμβασης, έδωσε ιδιαίτερη προσοχή σε ερωτήματα και προβληαι με το οποίο μέσω του υπολογιστή μπορεί ο εκπαιδευτικός να δημιουργήσει εύκολα πολλά και διαφορετικά είδη ασκήσεων με τη μορφή ιστοσελίδων (html).

Quiz Αρχαίων Ελληνικών, όπου τα παιδιά έπρεπε να αντιστοιχήσουν τις αρχαίες ελληνικές λέξεις με τις νέες ελληνικές λέξεις, κινώντας το ποντίκι και παρατηρώντας ταυτόχρονα τον δείκτη στην οθόνη και «σέρνοντας» τον δείκτη σε συγκεκριμένο σημείο πατώντας το αριστερό πλήκτρο του ποντικιού μια φορά (μονό κλικ) (όπως εμφανίζεται στο Σχήμα 1)

Σχήμα 1:   Το Quiz των Αρχαίων Ελληνικών
 
 JMATCH σχεδιάστηκε από την ερευνήτρια. Τα παιδιά σε αυτή την άσκηση έπρεπε με τον ίδιο τρόπο να αντιστοιχήσουν τις αρχαίες ελληνικές λέξεις με τις νέες ελληνικές, κινώντας το ποντίκι και παρατηρώντας ταυτόχρονα τον δείκτη στην οθόνη και «σέρνοντας» τον δείκτη σε συγκεκριμένο σημείο πατώντας το αριστερό πλήκτρο του ποντικιού μια φορά (μονό κλικ) (όπως εμφανίζεται στο Σχήμα 2).

Σχήμα 2:   Η άσκηση Αντιστοίχησης των Αρχαίων Ελληνικών

Με αυτόν τον τρόπο, ουσιαστικά έλυναν μια άσκηση αντιστοίχησης με αρχαία και νέα ελληνικά. Και στις δύο ασκήσεις του λογισμικού Hot Potatoes, τα παιδιά έβλεπαν το σκορ το οποίο πέτυχαν, αλλά και τη σωστή απάντηση, την οποία έπρεπε να απαντήσουν προκειμένου να διεκπεραιώσουν την άσκηση. Η βαθμολογία ήταν σε κλίμακα 100/100.

Οι δραστηριότητες αυτές έγιναν με βάση τις συμπεριφοριστικές θεωρίες μάθησης, όπου η μάθηση σχετίζεται με τη σύνδεση ερέθισμα-ανταπόκριση και προϋποθέτει την ενεργητική συμμετοχή του μαθητή. Οι επαναλήψεις ενίσχυσαν τις συνδέσεις, άρα και τη μάθηση.

Λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι ο ηλεκτρονικός υπολογιστής και το συγκεκριμένο λογισμικό ανοικτής πρόσβασης περιέχει τα χαρακτηριστικά της οπτικοποίησης, του πειραματισμού, και της ενεργοποίησης της περιέργειας, αλλά και της ενίσχυσης των μνημονικών ικανοτήτων και της μεταγνωστικής ικανότητας των μαθητών.

Συμπερασματικά, τα δειγματικά σχέδια μαθημάτων τα οποία και θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να παρουσιαστούν μέσα σε αυτή την παρουσίσαη  και οι δραστηριότητες που πραγματοποιήθηκαν στα σχολεία της εκπαιδευτικής παρέμβασης, ακολούθησαν συγκεκριμένη  εξελικτική πορεία . Αρχικά, υπήρξε η συζήτηση και η ανίχνευση πρότερων γνώσεων των μαθητών μέσα από ερωταπαντήσεις και με τη συμβολή του κουκλοθέατρου με τις δύο αρχαίες ελληνικές κούκλες (κωδονόσχημα) που είχαν συστηθεί στα παιδιά ως Φοίβος και Αθηνά και στη συνέχεια ακολουθούσε η αφήγηση του μύθου με την παρουσίαση των εικόνων (οπτικοποίηση μύθου) και την πρώτη δραστηριότητα (κατανόηση κειμένου).

Στην επόμενη επίσκεψη στα σχολεία, ακολουθούσε αρχικά το τραγούδι το οποίο έχει δημιουργηθεί από την ερευνήτρια βασισμένο στο κατάλληλο για αυτή την ηλικία,  τονικό ύψος, με τη βοήθεια της ενορχήστρωσης με όργανα κρουστά από το Σύστημα Carl Orff. Στις επόμενες επισκέψεις ακολουθούσαν συγκεκριμένες και σταθμισμένες οπτικές και αντιληπτικές ασκήσεις (5 στο σύνολο, μια για κάθε επίσκεψη) οι οποίες είχαν ως στόχο να εξασκηθούν τα παιδιά στην κατανόηση του μύθου, στη χρονική ακολουθία, στην αντιστοίχιση αρχαίων και νέων ελληνικών λεξεων καθώς και στην οπτική και αντιληπτική μνήμη με την χρήση αρχαίων ελληνικών τόνων και πνευμάτων με παιγνιώδη όμως τρόπο.

Συμπεράσματα

Το συγκεκριμένο πρόγραμμα παρέμβασης των Αρχαίων Ελληνικών μέσα από μελοποιημένους μύθους του Αισώπου έδειξε με εμπειρικά δεδομένα που αποτέλεσαν και τη διδακτορική διατριβή της ερευνήτριας, την επιτυχημένη συμβολή του στα παιδιά, σε επίπεδο καλλιέργειας της γλώσσας, μαθηματικών και οπτικο-αντιληπτικών ικανοτήτων και μουσικής εκπαίδευσης, καθώς και εξοικείωσης και γνωριμίας τους με την Αρχαία Ελληνική γλώσσα και Τέχνη. Με γνώμονα τον παιγνιώδη τρόπο προσέγγισης, η ερευνήτρια προσπάθησε να «ενώσει» Μουσική, Αρχαία Ελληνική Γλώσσα στην Προσχολική Εκπαίδευση με την προστιθέμενη αξία των ΤΠΕ δημιουργώντας ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα παρέμβασης που αξιολογήθηκε ως επιτυχημένο, από γονείς, από εκπαιδευτικούς και, κυρίως, από τα παιδιά, φέρνοντάς τα με βιωματικό τρόπο σε επαφή με τη γλώσσα των προγόνων τους που μιλιέται μέχρι και σήμερα..

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Ευχαριστώ όλα τα σχολεία με τα οποία συνεργάστηκα και ιδιαίτερα τους συνάδελφους – εκπαιδευτικούς, που στήριξαν αυτή την προσπάθεια.

Δείγμα υλικού που δημιουργήθηκε από την ερευνήτρια

Χελώνη και Λαγωός

Καί  δή προθεσμίαν στήσαντες τοῡ τόπου ἀπηλλάγησαν…..
(ακολούθησε και ο υπόλοιπος μύθος)

Δείγμα εργασίας

Άσκηση 2η  : Ενώνω τις αρχαίες ελληνικές λέξεις με τις νέες ελληνικές.

Χελώνη                                         Λαγός

 Λαγωός                                        Χελώνα

ὀξύτητα                                        κοιμάται

ἐκοιμᾶτο                                     οξύτητα

ὁδόν                                              τρέχει

τρέχουσα                                      οδός
 
βραβεῑον τη̄ς νίκης               βραβείο της νίκης

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Βερτσέτης Α. (2000). Γενική διδακτική. Τομ. Α, Αθήνα: Αυτοέκδοση.
ΔΕΠΠΣ (2002). Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίαιο Προγραμμάτων Σπουδών για το Νηπιαγωγείο και Προγράμματα Σχεδιασμού και Ανάπτυξης Δραστηριοτήτων, Αθήνα, ΥΠΕΠΕΘ –ΠΙ.
ΕΑΙΤΥ (2008). Επιμορφωτικό υλικό για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών – Τεύχος 1 (γενικό μέρος), ΕΑΙΤΥ – Τομέας επιμόρφωσης και κατάρτισης.
Ζαράνης, Ν. & Οικονομίδης, Β. Δ. (2008). Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην Προσχολική Εκπαίδευση. Θεωρητική Επισκόπηση και Εμπειρική Διερεύνηση. Αθήνα: Γρηγόρης
Μαρκαντώνης, Ι. (1981). Αγωγή στο ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΤΑΝΙΚΑ, τ.2., Εκδοτικός Οργανισμός Πάπυρος, Αθήνα.
Ματσαγγούρας, Η. (2002). Η διαθεματικότητα στη σχολική γνώση: Εννοιοκεντρική αναπλαισιώση και σχέδια εργασίας.  Αθήνα, Γρηγόρης
Ντολιοπούλου Ε. (1998). Ο ηλεκτρονικός Υπολογιστής στην προσχολική τάξη Παιδαγωγική Επιθεώρηση 27,97-115.
Ντολιοπούλου, Ε. (1999). Σύγχρονες τάσεις της προσχολικής αγωγής, Αθήνα, «Τυπωθήτω» - Γιώργος Δάρδανος.
Σέργη Λ. (1994). Θέματα μουσικής και μουσικής παιδαγωγικής.  Αθήνα, εκδ. Gutenberg.
Στάμου, Λ. (2004). Η επίδραση της διδασκαλίας με τη μέθοδο Suzuki και της προσχολικής μουσικής εμπειρίας στη μεταβαλλόμενη μουσική δεκτικότητα και στα εκτελεστικά επιτεύγματα αρχάριων μαθητών εγχόρδων της μεθόδου Suzuki. Μουσικοπαιδαγωγικά, 1, σελ. 1-18.
Τσέγκος Ιω., Παπαδάκης, Θ., Βεκιάρη, Δ., (2005). Η εκδίκηση των τόνων. Αθήνα. Εναλλακτικές Εκδόσεις
Τσοκάκης, Σ. (2003, Ιανουάριος). Η επίδραση της μουσικής στις επιδόσεις και τη συμπεριφορά των μαθητών. Retrieved from http://ka-parentsassociation.gr
Bernstein, L. (1976). The unanswered question: Six talks at Harvard. Cambridge, Mass: Harvard University Press.
Brown, J., Sherill, C., & Gench, B. (1981). Effects of integrated Physical Education.Music program in changnig early clildhood perceptual motor performance. Perceptual and Motor Skills (53), pp. 53,151-154
Dalcroze, E. J. (1921/1967). Rhythm, Music and Education (translated by H. F. Rubinstein). Surrey: The Dalcroze Society.
Dewey, J. (1971).A common faith. New Haven, CT.: Yale University Press.
Dodge, D.T. & Colker l.J., (1998). The Creative Curriculum fir early childhood, Teaching Strategies.Inc. Washington D.C.
Hoene  Wronski (1978). Definitions  of music. New York: Da Capo Press
Gardner, H. (2010). Frames of Mind: Η Θεωρία των Πολλαπλών     Τύπων Νοημοσύνης. Εκδ. Μαράθια.
Karageorgis, C., & Terry, P. (1997). The psychophysical effects of music in sport and exercise. Journal of Sport Behavior(20), pp. 54-68.
     Katz, P. (1982). “Development of children’s racial awarenessand inter group attitudes”, in:L.Katz (ed), Current topics in early childhood education, 17 – 54, Norwood, NJ, Ablex.                                                       Kendall RA(1986).The role of acoustic signal partitions in listener categorization of musical phrases. MusicPercept4(2):185-214.                                                                                               McClellan, R. (1997). Οι θεραπευτικές δυνάμεις της μουσικής. (Ε. Παππά, Trans.) Αθήνα.                                                                                                        Merriam-Webster Online Dictionary (2012)Music. www.merriam-websites.com                  Nagel J. (1996). Repower and the resurgence of identity and culture. New York: Oxford University Press.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  Orff, C. (1978). The Schulwerk (translated by M. Murray). New York: Schott Music Corporation.                                                                                                                                             Pound L., & Harrison Ch.(2003). Supporting musical development in the Early Years, Open UniversityPress.                                                                                                                                        Shaboutin, S. (2005).Ιατρικές Δυνάμεις της Μουσικής. Αθήνα: PLS.                                                      Spyridis H. C. and Eystratiou S. A computer approach to the music of ancient Greek speech, ACUSTICA, vol. 69, p.p.211-217, (1989).